اشکال سنتی و قدیمی جامعه‌ی بلوچ و جریان مداوم زندگی

1 04 2014

balouch-sonatاشکال سنتی و قدیمی جامعه‌ی بلوچ و جریان مداوم زندگی
عبدالوهاب شهلی‌بر
برخی از اظهار نظرها و عملکردهای اخیر در بلوچستان منجر به تسریع و شتاب گرفتن گفتمان انتقادی در خصوص کم و کیف اشکال سنتی و قدیمی سازماندهی اجتماعی و سیاسی جامعه‌ی بلوچ، شده است. البته مباحث فکری ریشه دار در جامعه، نه یک شبه شکل گرفته و نه یک شبه از بین می‌روند، اما برخی از پدیده‌ها همچون یک کاتالیزور (شتاب دهنده) عمل کرده و موجب تسریع در مراحل طبیعی آن‌ها شده و معلوم نیست که چه سرانجامی در پی داشته باشند.

تا قبل از مسلط شدن دولت مدرن رضاشاهی، «خان سالاری فئودالی» و «سردارسالاری مال داری»، شیوه های بی بدیل و مسلط سازمان اجتماعی و سیاسی جامعه‌ی بلوچ به ترتیب در مکران و سرحد، هستند. خان به پشتوانه‌ی قدرت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی که دارد، بر رعیت حکمرانی می‌کند. کشاورزی شیوه‌ی غالب امرار معاش است و بیشترین و مرغوب‌ترین زمین‌ها هم متعلق به خان وخاندان اش. خان نشسته در برج و بارویش، با گماشته‌هایی که دارد، سراسر جامعه را می‌پاید و از ریز و درشت زندگی رعیت، که خانه‌هایشان عمدتاً در اطراف قلعه بنا شده‌اند، با خبر است. خان هم مالک است، هم قاضی است، هم زندانبان و هم مدافع رعیت در مواردی که از جانب بیرون و یا رعیتی دیگر، مورد تعرض قرار می‌گیرد. شاه کلید این سیستم، خشونت عریان و بی رحمی است که در تمام جوامع فئودالی وجود دارد. خان مکران با همان خشونتی با رعیت متمرد برخورد می‌کند که شاهان قاجاری با رعایای خود، برخورد می‌کردند و یا یونکرها در آلمان با رعایاشان.
البته در این سیستم، که مبتنی بر یکجانشینی و نوعی شهرنشینی ابتدایی است، همیشه از خشونت استفاده نمی‌شد و تلاش می‌شد که نوعی تسلط فرهنگی که امروزه هژمونی نامیده می‌شود، شکل بگیرد. خاندان حاکِم با برتر جلوه دادن نژاد و ذاتشان و نیز با به نمایش گذاشتن زندگی‌های باشکوه شاهانه و برپا داشتن میهمانی‌های آنچنانی، بخشش‌های نمایشی و پر طمطراق، رواج دادن انواع و اقسام القاب و … به دنبال حک کردن چهره ای برتر و شایسته حکومت کردن در ذهن رعایا، بودند و رعایا هم عمدتاً سرنوشتشان را قبول کرده بودند؛ چون اولاً، در آن زمان شکل غالب حکومت، به خصوص در مشرق زمین، چنین بود و مقوله‌هایی چون حقوق شهروندی، ارزش ذاتی انسان، آزادی فردی، برابری انسان‌ها و … که اکنون برای ما مطرح هستند، مطرح نبودند، ثانیاً، جامعه‌ی بلوچ، جامعه ای منزوی و بی خبر از جهان اطرافش بود، ثالثاً، اکثر حاکمان نظمی را که بشر برای تداوم زندگی، نیازمند به آن است بوجود می‌آوردند و رابعاً، آن‌ها عوامل بنیادی را که برای تداوم تولید فئودالی، لازم بود فراهم می‌نمودند.
اما سازمان سیاسی و اجتماعی سرحد، به دلیل متفاوت بودن شیوه‌ی تولید در آن، شکل دیگری داشت که می‌توان آنرا «سردارسالاری مال داری» نام نهاد. بر خلاف مکران، که شیوه غالب تولید، کشاورزی و شکل غالب زندگی، یکجانشینی بود، در سرحد، شیوه‌ی غالب تولید، دامداری (مال داری) و شکل غالب زندگی، کوچ نشینی، بود. ضرورت‌های شیوه‌ی تولید مال داری در طی رشد و گسترش اش، سیستم سیاسی و اجتماعی «سردار سالاری» را بوجود می‌آورد. کوچ طائفه، مشخص کردن حریم مراتع، حل و فصل کردن دعاوی، ارتباط با حکومت مرکزی و … ضرورت‌های سیاسی و اجتماعی سازمان یافتن جامعه در قالب «سردارسالاری» بود. یک اصل مسلم در زندگی اجتماعی جوامع مختلف وجود دارد که با گذر جوامع از سطح صرف زیستی و بقاء و بوجود آمدن نوعی تراکم جمعیت، حفظ و تداوم زندگی، مستلزم یک ساحت قدرت و یا نهادی برای اداره زندگی اجتماعی است.
احتمالاً در ابتدا در سرحد افرادی که از هوش، سیاست و سلحشوری بیشتری برخوردار بودند و متشخص بودنشان را برای طائفه‌شان، نشان می‌دادند، به عنوان سردار انتخاب می‌شدند، اما از آنجایی که این مشخصه‌ی قدرت- به خصوص در جهان سنت- است که میل به تدوام و گسترش دارد، در ادامه، قدرت مورثی می‌شود و از این حیث برخی از مشخصات «خان سالاری» مکرانی را به خود می‌گیرد. منافع ویژه ای که قدرت تولید می‌کرد، باعث می‌شد که سردار به هر قیمتی که شده است قدرت را در خانوده اش جاودانه کند، لذا فرزند ارشد و یا فرزندی که از توانایی بالاتری برخوردار بود، برای جانشینی‌اش، آماده می‌نمود و این چنین به مرور زمان، درون هر طائفه ای خانواده سردار و تیره‌اش، صاحبان همیشگی فرمانروایی و دستار سرداری، تثبیت می‌شدند و قدرت، انحصاری آنها می‌شد.
البته متفاوت بودن شیوه‌ی تولید مال داری از فئودالی، منجر به شکل گیری تفاوت‌هایی بنیادی در شکل و کیفیت قدرت در سیستم «سردارسالاری» سرحد نسبت به سیستم «خان سالاری» مکران، می‌شود. از آنجاییکه مالداری مبتنی بر کوچ نشینی بود و سردار و خاندان اش همچون بقیه‌ی افراد طائفه، مجبور به کوچ و تحرک بودند، این امکان برای آن‌ها وجود نداشت که برج و بارویی برای خود بسازند و خود را از دیگران متمایز و دور از دسترس آن‌ها، قرار دهند؛ لذا مجبور به زندگی در کنار دیگران بودند و لذا، امنیت آن‌ها وابسته به تامین نسبی رضایت کل طائفه بود و دستشان برای ظلم و قدرت طلبی باز نبود. از منظری دیگر، سادگی شیوه‌ی تولید مالداری نسبت به پیچیدگی شیوه‌ی تولید فئودالی، باعث می‌شد که جامعه‌ی سرحد به آن صورت جامعه ای طبقاتی نشود و هر طائفه ای در قلمروی مخصوص خودش، ادامه زندگی دهد و هر خانواری برای امرار معاش اش، تعدادی گوسفند و یا شتر، داشته باشد و در تولیدش وابسته به دیگران نباشد و سردار هم در نهایت نیازمند به تعدادی شبان و معدودی خدم و حشم برای پذیرایی از میهمانانش باشد. اما پیچیدگی شیوه‌ی تولید کشاورزی در مکران، باعث می‌شد، جامعه ای به شدت طبقاتی و نابرابر شکل گیرد که قدرت تابعه‌اش هم به شدت خشن‌تر و پیچیده تر، می‌شد.
کشاورزی برای خلاف دامداری، به خصوص در جامعه ایی به شدت کم آب چون مکران، به عوامل تولید بیشتر و نیز به سازمان کار پیچیده تری نیازمند، بود؛ قناتی باید حفر می‌شد، سیستمی برای تقسیم آب شکل می‌گرفت، زمین‌های زراعی تقسیم می‌شدند، زمینی شخم زده می‌شد، بذری تهیه می‌شد، نیروی کاری برای کاشت و داشت و برداشت وجود می‌داشت و … پیچیده گی تولید منجر به پیچیدگی جامعه، و نیز پیچیدگی و خشونت بیشتر «خان سالاری» می‌شد. از آنجاییکه در جامعه‌ی کشاورزی از یک سو، در سازمان گسترده کار اختلافات بیشتری تولید می‌شد و از سوی دیگر، خان برای اداره املاک اش، جمع آوری مالیات، حفاظت از برج و بارو، اداره دهات تابعه و … نیازمند به نیروی کار بسیارگسترده ای بود، تداوم قدرت نیاز به خشونت بیشتری داشت؛ و از همه مهم‌تر، خانی که در قلعه ای با برج و باروی های سر به فلک کشیده، زندگی می‌نمود و خدم و حشم اش در بندگی‌اش به دنبال پیشی گرفتن از یکدیگر بودند، و خود را ایمن از هر گونه شورش احتمالی رعیت می‌دید، ترسی از کاربرد خشونت و اعمال غیرانسانی نداشت که تاریخ سربسته مکران، حکایت‌هایی ناگفتنی در این خصوص، دارد.
«خان سالاری فئودالی» و «سردارسالاری مال داری» – که نمایی کلی از آن‌ها ارائه شد و بحث مفصل در این خصوص نیازمند مطالعات جدی میدانی و تحلیل گفتمان روایت‌ها و داستان‌های فولکلوریک را می‌طلبد که نیازمند کار تحقیقاتی چند نسل از محققان است- چه خوب و چه بد، اشکالی از سازمان اجتماعی و سیاسی در دوره ای طولانی از تاریخ بلوچستان بوده‌اند و قضاوت در خصوص آن‌ها بستگی به دنیای فکری و تعلقات خانوادگی و خویشاوندی افراد دارد. اما سایه سنگین تاریخ بر جامعه‌ی بلوچستان همچون هر جامعه‌ی دیگری وجود دارد، و هیچ جامعه ای بدون شخم زدن گذاشته‌اش نمی‌تواند، مسیر حرکت حال و آینده‌اش را شکل دهد. لذا، دفتر بحث در خصوص گذشته همیشه باز است و هر محققی می‌تواند بدون هیچ گونه محدودیتی کوزه‌ی تاریخ را بگشاید و اسرار مگو را روایت کند. از منظری دیگر، بعد از افول یک دوره، تاریخ دیگری شروع به زبان گشودن می‌کند، تاریخ فرودستان، تاریخ بی زبانان و تاریخ کسانیکه در دوره‌شان امکانی برای بیان تجربیاتشان از زندگی، وجود نداشت!
اما همانطوریکه در ابتدای این نوشته ذکر شد، آن چه که بحث در خصوص گذشته بلوچستان را این روزها داغ کرده است و نقد تاریخ گذشته شدتی فراتر از حد طبیعی – هم در جهان واقعی و هم در جهان مجازی- به خود گرفته است، رویکردهای جدید و نیز حضور نمایشی اشکال گذشته و شکل گیری توهماتی جدید برای بازماندگان فرادستان قدیمی، است. لذا، سئوال این است که با از دور خارج شدن شیوه های تولید فئودالی و مال داری در بلوچستان، به عنوان شیوه های غالب تولید و امرار معاش، نظام‌های سیاسی و اجتماعی بر آمده از آن‌ها، یعنی «خان سالاری» و «سردارسالاری» قادر به بازتولید واقعی و نه تصنعی و نمایشی هستند یا خیر؟ در پاسخ به این سئوال، احتمالاً پاسخ‌های مختلفی ابراز می‌شود، اما پاسخ دانش و خرد اجتماعی، منفی است. به عنوان نمونه در ادامه به بررسی مختصر نظریه یکی از بنیانگذاران جامعه شناسی- گئورگ زیمل آلمانی- در این خصوص می‌پردازیم.
زیمل در مقاله‌ی کلاسیک و مطرحِ «تضاد فرهنگ مدرن» که به فارسی ترجمه شده و در شماره 18 فصلنامه ی ارغنون در سال 1380 منتشر شده است، بحثی بنیادین در خصوص تضاد زندگی با اشکالی که در جریان مداوم اش تولید می‌کند، بیان می‌دارد. او مطرح می‌کند که فرایند پویا و خلاق زندگی در جریان حیات و تداوم اش مصنوعاتی چون قوانین مدنی و اساسی، آثار هنری، علم، تکنولوژی و بی شمار چیزهای دیگر تولید می‌کند که می‌توان آن‌ها را اشکال زندگی نامید. این اشکال هر چند ظرف زندگی و امکانی برای عینیت یافتن آن هستند اما پس از مدتی نمی‌توانند زندگی را در خود جا دهند. زندگی در هر حوزه ای از محصور کردن خود درون هر گونه شکل ثابتی عصیان می‌کند؛ لذا اشکال زندگی هر چند در لحظه‌ی استقرارشان کاملاً با زندگی جفت و جور هستند اما همزمان با آنکه زندگی به تحول و تکامل خود ادامه می‌دهد، آنها به سمت تغییرناپذیرشدن و دور شدن از زندگی میل می‌کنند و در واقع خصم آن می‌شوند. بنابراین، «دیر یا زود نیروهای زندگی هر شکلِ فرهنگیی، را که تولید کرده‌اند، تضعیف می‌کنند. آن زمان که یک شکل به طور کامل متحول می‌شود شکل بعدی آغاز به شکل گرفتن در زیر آن کرده است و مقدر است که پس از مبارزه ای کوتاه یا طولانی جانشین آن گردد».
زمانی «خان سالاری» و «سردارسالاری» اشکال سیاسی و اجتماعی جریان زندگی در بلوچستان بودند، اما دیر زمانی است که مدرنیزاسیون برآمده از پهلوی و نیز جمهوری اسلامی، منجر به سیر زندگی مردم بلوچ در مسیرهایی متفاوت شده و اشکال جدیدی را به خود گرفته است که هر چند این اشکال جدید هنوز در حوزه‌ی سیاسی مسلط نشده اند ولی چیز قابل توجهی هم از اشکال قدیمی «خان سالاری» و «سردارسالاری» هم باقی نگذاشته‌اند. علی رغم اینکه از دور خارج شدن اشکال قدیمی سیاسی و اجتماعی زندگی در بلوچستان، بر اساس نیروهای درونی جریان زندگی بلوچی، اتفاق نمی‌افتد و نیرویی بیرونی (مدرنیزاسیون وارداتی) عامل اصلی تغییرات است، اما آنچه که مهم است این است که امروز نیروهای اجتماعی و فکری بنیادینی در زندگی بلوچ شکل گرفته‌اند که با اشتیاقی وافر برای عینیت یافتن، در جستجوی اشکال جدیدی در تمامی حوزه های زندگی هستند؛ لذا برنامه‌هایی که در صدد بازسازی زندگی رشد یافته بلوچی در اشکال تنگ و محدود قدیمی، از دور خارج شده و جا مانده هستند، راه به جایی نبرده و حکایت این برنامه‌ها همچون نمایش‌هایی است که آیین‌های از بین رفته در زندگی واقعی را در چهره ای ناقص و مخدوش شده بر صحنه می‌آورند تا به اصطلاح، معاصران از میراث معنوی گذشته‌شان، کاملاً قطع ارتباط نکنند! اگر به دنبال بهبود اوضاع جامعه هستیم، راه حل نه در بازتولید اشکال قدیمی زندگی و جا مانده از جریان مداوم زندگی، بلکه در هموار نمودن مسیر برای زایش اشکال جدید زندگی در حوزه های مختلف فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، است. هر برنامه تفکری که عقب مانده تر از سطح رشد نیروهای زندگی باشد،
راه به جایی نمی‌برد و امکانی عملی برای ریشه دواندن آن وجود ندارد.
منبع : تفتان ایران

Advertisements

کارها

Information

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s




%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: