انسان شناختی رقص محلی چوب و شمشیر در سیستان

25 11 2014

balouch-sistanchoobانسان شناختی رقص محلی چوب و شمشیر در سیستان
طیبه کوچکزایی
مقدمه : در رقص محلی چوب و شمشیر با سمبولیسم رو به رو هستیم، یعنی رنگ لباس ها(سفید) به مثابه  نیروی خیر، چوب و شمشیر(ابزار در جنگ) به مثابه ی نیروی شر در مبارزه با بدی ها می باشد. به نظر می رسد که نبرد رستم و سهراب را برای ما تداعی کند. همچنین لباس های پرچین به هنگام نشستن و برخاستن و دور زدن در
یک دایره نمایانگر پویایی و حرکت تمام نیروها در زندگی است.

کمربند موجود در لباس، آمادگی افراد را برای رزم نشان می دهد. به طور کلی نوعی زبان ایماء و اشاره در این رقص به کار گرفته می شود تا افراد از طریق ارتباط پیام های گوناگون صلح، شادی و غیره را با توجه به کارکردهای مختلف در طول زمان القا نمایند. به عبارت دیگر یکی از رقص های آیینی و حماسی است که از پیشینه ی تاریخی برخوردار است، به این معنا که مناسک گرد هم آیی افراد را در سیستم کنش های اجتماعی می توان مشاهده نمود. در واقع مقاله به پرسش زیر پاسخ خواهد داد که رقص محلی چوب و شمشیر در سیستان از چه ساختار نشانه شناختی برخوردار است؟

مصاحبه :

مصاحبه شونده : حبیب الله قادرآتشگر                 سن : 63مصاحبه : 27اسفند 92

          مکان مصاحبه : زاهدان                تحصیلات : کارشناسی ارشد افتخاری موسیقی

پرسش :فعالیتهای خود را شرح دهید؟

من فعالیت موسیقی خود را از 12 سالگی و با نوازندگی ساز قیچک آغاز کردم، و موسیقی در خونواده ما نسل به

نسل پیش رفته و به من رسیده ، پدرم هم ساز می زد و کار ما به صورت گوش کردنه و از طریق گوش

کردن، قطعات را می نوازیم. سرپرستی، نوازندگی، آهنگسازی و خوانندگی گروه موسیقی حسینا رو بر عهده دارم.

 از طریق همکاری با گروه خویش تا کنون اجراهای بسیاری در خانه ی هنرمندان ایران، برج میلاد، صدا و سیما،

 جشنواره ی موسیقی مقام نوازان جوان و دیگر عرصه های هنری داشته ام. علاوه بر ساز قیچک در اجرای دهل و دف نیز تجربه دارم و و به اجرای رقص سیستانی نیز می پردازم. این آیین و در المپیک یونان، استانبول،

آنکارا، مالزی، هندوستان و پاکستان اجرا کرده ام. لازم به ذکر است که آتشگر موفق به دریافت درجه ی

کارشناسی ارشد موسیقی از سوی وزارت ارشاد ایران شده است، وی به همراهی گروه خود مقام نخست جشنواره فجر را دریافت نموده است.

پرسش: درباره ی انواع رقص محلی در سیستان توضیح دهید؟

رقص در سیستان بر گونه های مختلفی تقسیم می شه که هر کدوم در مناسبت ویژه ای به اجرا گذاشته

می شن در یک تقسیم بندی می شه رقص سیستانی رو به دو نوع مردانه و زنانه تقسیم بندی نمود،

اگر چه این رقصا در گذشته به صورت گروهی مرد و زن نیز اجرا می شدن . از انواع رقص

زنانه ی سیستانی می شه به رقص چاپی اشاره کرد که صورت ویژه ی اون کوبیدن متناوب پا بر زمین

به دنبال ضرب های مشخص ساز دایره هست و  در میان رقصای مردانه سیسستانی هم می شه به

رقص شمشیر و یا صورت ساده تر اون یعنی رقص چوب اشاره کرد که به همراه دهل و ساز اجرا می

شن. سیستان به عنوان سرزمین مردان سخت و سپاهیان شناخته شده  در طول تاریخ هر زمان که

برای ایران مشکلی ایجاد می شد سربازان سگزی یا سکستانی(سکایی) یا سیستانی  در کنار بقیه کمک می

کردن ساکنین اون در اسطوره و تاریخ همیشه کمربسته دفاع از مرزای ایران بودن،اونا سربازای همیشه آماده

 بودن و رقص شمشیر هم نمادی از همین پیشینه ی تاریخیه . بزرگان سیستانی تدابیری رو همچنین

اندیشیده بودن که در شرایط صلح، ورزش هایی طراحی بشه که آمادگی رزمی مردان سکایی(سیستانی)

را بالا نگه داره و بر همین اساس سکایی ها به جای شمشیر در زمان صلح، چوب در دست می گرفتن و

رقص چوب به عنوان تدبیر خردمندانه مردان کهن سیستانی برای آمادگی سربازا شکل گرفت. البته در

رقص چوب و شمشیر تمام عناصر دفاعی وجود داره و آمادگی روانی و جسمانی برای رزم و دفاع از

مرزای تاریخی و فرهنگی رو در آنها زنده نگه می داره. دهل و سرنا هم از آنجا که نقش مهمی در

تهییج رزمندگان در جنگ های تاریخی داشته ، سازای اصلی این رقص آیینی رو تشکیل می دن.

شمشیر در سیستان جنبه ی کاملا دفاعی داشته و داستان دو پهلوون، رودرروی هم بوده که هر دو

سپر به سپر شده و رزم پهلوانی شروع می شده تا یکی شکست بخوره و برای فرد پیروز سرنا و

موسیقی شادمانی می زدن.

مصاحبه شونده : خدابخش نارویی                      سن :  55      تاریخ مصاحبه : 28اسفند 92

        مکان مصاحبه : زاهدان          تحصیلات : دیپلم

پرسش : درباره پیشینه ی رقص چوب و شمشیر در سیستان توضیح دهید؟

رقص شمشیر یا شمشیرچرخانی  بنا به روایتی به نگرانی حضرت زینب(س) در شب عاشورا اشاره داشته که ایشان در ملاقات و

خلوت خود با برادر عزیزشان امام حسین(ع) باز می گشتن، که خطاب به امام حسین(ع) فرمودند: برادر آیا یاران را آزموده ای که فردا شما را تنها نگذارند؟ یکی از اصحاب که از پشت خیمه در حال عبور بود، این حرفا روشنیده و فورا با حبیب الله بن مظاهر(س) در میان گذاشت، حبیب به یاران گفت: چرا نشسته اید که حضرت زینب(س) نگران وفاداری ما هستند، اکنون بر خیزید و بیرون برویم و به شمشیرچرخانی یا همان رقص شمشیر که در بین اعراب به صورت رسم باقی مونده مشغول بشیم. همه بیرون رفتن و به رقص شمشیر مشغول شدن . این رقص یکی از اصیل ترین رقصای سیستانه یعنی آنچه امروزه به عنوان چوب بازی در رقص سیستانی شناخته می شه ادامه ی رقص شمشیره که سیستانی ها در گذشته برای آمادگی دفاعی مبارزین خود در زمان صلح با رقص شمشیر به تقویت روحیه و آمادگی دفاعی نیروهای خود کمک می کردن. این رقص در ابتدا با یک نوع رقص معنوی و چرخش سمایی شروع میشه در اصل همون چرخش حول محور وجود هست  که در فلسفه ی رقص های سما اومده  دستا رو به آسمون و چرخشای مرتب و منظم هر یک دارای معانی خاص خودشه رقص چوب سیستانی ادامه ی رقص شمشیر سیستانیه در هر مرحله از رقص چوب و شمشیر اسراری پنهانه به عنوان مثال وقتی حریف می افته رقیب، او را   دعوت به برخاستن می کنه و به او فرصت می ده که بلند بشه و این یادآور شجاعت رستمه که دشمن را ابتدا آگاه و سپس با او مبارزه نمود.نمونه ای از رقص به نام رقص دایره توسط زنان در مراسم عروسی برگزار می شه به این صورته که در ابتدا زنان حلقه ای را تشکیل داده و یکنفر در حالت نشسته با دستاش طوری که ریتمای آهنگین و با نواختن بر روی دایره ایجاد می کنه گاهی هم برای هیجان بیشتر ضربه ها را محکمتر میزنه در عین حال رقاصا به طور هماهنگ دستاشونو به طرف بالا برده و بر هم می زنن، دوباره با صدای دایره به طرف پایین آورده و دستاشونو در حالی که نزدیک هم می آرن بر هم می زنن و مادام در حالت رقص می چرخن که به نظر می رسه هماهنگ شدن دستا به منزله ی وحدت آنها در مناسک جمعیه بنابراین حلقه ی تشکیل شده یعنی به صورت دایره نماد باروری و زنانگیه  به طور کلی  رقص دایره مثل رقص شمشیر ، نظم و به وجود میاره چرخیدن زنان در مراحل رقص نمایانگر پویایی و حرکت در زندگیه نوعی اوج و نزول را از طریق حرکات در می یابیم که به معنای حضور تضادهای زندگیه یا همون عرصه ی ظهور نیکی و بدی رو در جامعه تداعی می کنه.

نتیجه

در هر جامعه اشکال گوناگون فرهنگی وجود دارد که با توجه به آیین خاصی تعریف و اجرا می شود، یعنی با زنجیره ای از روابط به صورت گسترده روبرو هستیم. جایگاه هر یک از افراد به منزله ی بازتولید هویت آنهاست. در این میان رقص، علاوه بر جنبه ی نمایشی کارکردهای خاص خود را به همراه دارد. به عنوان مثال در سیستان در گذشته واژه ی رقص در قالب ورزش چاپ مطرح بوده است، زیرا کاربرد واژه ی رقص از نظر مردم جلوه ی خوبی نداشته است. در طول زمان به واژه ی چوبازی مبدل شد، که ترکیبی از مذهب، باور و عمل را داریم که افراد درون سیستم آن نوعی از ارتباط را به نمایش در می آورند. علاوه بر گردهم آوردن مردم در مراسم مختلف کارکردنظامی داشته است. به صورت نقش آفرینی آنها  در صحنه ی جنگ بوده است. با توجه به اینکه در رقص حرکات چرخیدن را می بینیم، می توان اذعان داشت که نوعی آمادگی را برای انجام کار تداعی می کند و ما با جمع سر و کار داریم، که نشان دهنده ی اهمیت حضور افراد در مناسک مختلف می باشد. بنابراین به افراد در سیستم خویشاوندی انسجام می بخشد، زیرا فعالیت های آنها را معنادار می کند.  رنگ لباس ها که در رقص به کار می رود، سفید و مرتبط با اقلیم است که شادی افراد را القا می کند. دایره یا حلقه ی رقاصان نوعی وحدت افراد را در جامعه نشان می دهد. به طور کلی بازتولید نظم را با توجه به دیالکتیک پنهان عناصر درونی و بیرونی  در بستر وجدان جمعی تجربه می کنیم. همچنین جایگاه افراد و هویت واقعی آنها از طریق رقص محلی فوق بازنمایی می شود. در واقع به فهم جدیدی از کنش های افراد در زندگی می توان دست یافت، به این معنا که آنها از طریق انتخاب ها و کنش ها در ابعاد فرهنگ عمل می کنند و به تنهایی این کار را انجام نمی دهند. علاوه بر آن رقص، برای ما حوادث جامعه را در طول زمان با توجه به ویژگی افراد روایت می کند، یعنی حضور عوامل مختلف (تاریخ، جغرافیا و غیره) را همزمان در کنار یکدیگر داریم و داستان برخورد تضادها (جنگ و صلح ، خیر و شر ، تاریکی و روشنی و غیره) را در بستر پویایی از کنش و کنشگران فعال در سیستم اجتماعیبه تصویر می کشد. به نظر می رسد که با زنجیره ای از روابط اجتماعی آنها در معانی زندگی روبه رو می شویم. انسان شناسی با توجه به نسبیت گرایی فرهنگی به تعاریف تازه ی فرهنگ با رویکردهای امیک (درونی یا دیدگاه افراد بومی نسبت به فرهنگ) و اتیک (بیرونی یا دیدگاه دیگران نسبت به فرهنگ)  در دو مفهوم خود و دیگری نیز می پردازد. زیرا مناسک در طول زمان تحت تاثیر فرایند جهانی شدن تغییر می یابند. اکنون رقص محلی چوب و شمشیر در بیشتر مراسم مردم سیستان به مناسبتهای مختلف (عروسی، اعیاد و غیره) برگزار می شود که این مسئله نشان دهنده ی فراگیر بودن فرهنگ در طول زمان می باشد. و با مطالعات تطبیقی می توان سنت ها را در جهت توسعه احیا نمود. در واقع تیپی از ارزش ها و هنجارهای مختلف در زندگی انعکاس می یابد، برای اینکه اهمیت نمادها و نشانه ها را با توجه به کلیت می توان دریافت.با توجه به نظر گیرتز می توان اذعان داشت که همه ی عناصر فرهنگی (لباس، رنگ، شمشیر، چوب و غیره) در بستر جامعه شکل گرفته است و در طول زمان رواج می یابند. زیرا طبیعت به ما می گوید: رابطه ی متقابلی میان شال گردن (در گویش سیستانی لنگوته) وجود دارد، حتی شیوه ی پوشاندن کامل سر و بینی توسط آن برای این منظور است که از عبور گرد و خاک به داخل دهان و بینی جلوگیری شود. به این ترتیب نوعی ایمنی حاصل می شود. در حالی که گشادی لباس، رنگ (سفید) و جنس آن در اقلیم کویر کاملا تناسب و تقارن می یابد. همچنین عناصر اربعه (باد، خاک، آب و آتش) مردم سیستان را در سیستمی از کنش های اجتماعی در ارتباط متقابل با طبیعت قرار می دهد، برای اینکه جایگاه باد را در شیوه  زندگی (به عنوان مثال معماری خارخانه ها، آسیاب های بادی و غیره) مشخص نماید. بنابراین حرکات ریتمیک در رقص به مثابه ی فراخوان عمل می کند و گرایش به جمع را با خلق دایره که نماد باروری و زمین است، القا می نماید. علاوه بر آن کمربند موجود در لباس محلی رقص چوب و شمشیر سیستانی با توجه به پیشینه ی سیستان در گذشته در مقابل حملات بیگانگان (اعراب، تیمور لنگ و غیره) به منزله ی آمادگی در برابر شرایط غیرمنتظره (جنگ و غیره) می باشد. به طور کلی دیالکتیک پویایی (جنگ، صلح، خیر، شر و غیره) را درون عناصر مختلف فرهنگ (مادی :لباس، ابزار و افراد و غیرمادی: زیست جهان افراد) می توان دریافت. با توجه به نظر سوسور هر پدیده ی خاص زبان (رقص چوب و شمشیر) را می توان از دو راه مورد بررسی و تحلیل قرار داد به این معنا که این پدیده همچون بخشی از نظامی کلی در جامعه ی مورد نظر(سیستان) باز شناخته می شود که همزمان با آن وجود دارد و یا لحظه ای از نظامی تاریخی به مثابه ی حماسه (نبرد میان خیر و شر) به حساب می آید. به عبارت دیگر کارکرد آن در طول زمان به مثابه ی مناسک شادکامی تغییر یافته است. علاوه بر آن با توجه به نظریه ی ساختارگرایی لوی استراوس به مثابه ی بازنمود حافظه ی جمعی در مکانیسم های دوگانه (فرد در مقابل فرد، خیر و شر، صعود و فرود به هنگام نشستن و برخاستن در رقص و غیره) عمل می نماید. بنابراین نوعی فراروی از سیستم معنایی دال (رقص محلی چوب و شمشیر) و مدلول (معانی و نمادهای ذهنی) بازتولید شود. در واقع مفهوم نظم (طبیعی و اجتماعی) در کلیت آن با توجه به رویکرد خود (فرهگ مادی) در مقابل دیگری (فرهنگ غیر مادی) هویت را بازنمایی می نماید. به عبارت دیگر تهیه شیرینی ها و نان های محلی در مفهوم نظم متقارن، معنا و کارکرد می یابد.

منبع : «انسان شناسی و فرهنگ»

منابع :

1 – احمدی، بابک (چاپ پانزدهم 1392): ساختار و تاویل متن، تهران، نشر مرکز

2– رییس الذاکرین، غلامعلی(چاپ اول 1370)، کندو(فرهنگ مردم سیستان)، مشهد، مولف

3 – روح الامینی، محمود(چاپ دهم 1390): زمینه فرهنگ شناسی، تهران، انتشارات عطار

4– فکوهی، ناصر(چاپ ششم 1388)، تاریخ اندیشه و نظریه های انسان شناسی، تهران، نشر نی

5 – مصاحبه

Advertisements

کارها

Information

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s




%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: